Basen przedpola

Basen przedpola (ang. foreland basin), według teorii tektoniki płyt, jest to wydłużone zapadlisko (basen sedymentacyjny) powstałe w wyniku nasunięcia pasa orogenicznego na stabilny kraton.

Koncepcja basenu przedpola istniała jeszcze zanim wprowadzono teorię tektoniki płyt litosferycznych. Określano w ten sposób basen pomiędzy orogenem a kratonem. Termin został rozwinięty przez Dickinsona w 1974, który ze względu na ich lokalizację względem strefy subdukcji i łuku wulkanicznego rozróżnił basen przedpola załukowy oraz peryferjny (Allen i in. 1986). Basen przedpola ma zazwyczaj wydłużony charakter, biegnąc wzdłuż pasa orogenicznego i składa się z czterech stref depozycyjnych (DeCelles i Giles 1996):

Basen_przedpola.GIF
  • pryzmy orogenicznej (ang. orogenic wedge), która jest częścią pasma fałdowo-nasuwczego (ang. fold-thrust belt),
  • strefy osadowej ponad pryzmą orogeniczną (ang. wedge-top),
  • basenu przedgórskiego (ang. foredeep basin),
  • wypiętrzenia przedgórskiego (ang. forebulge) oraz
  • basenu za wypiętrzeniem przedgórskim (ang. back-bulge).

Znaczna część pasma fałdowo-nasuwczego jest pogrzebana pod osadami synorogenicznymi i jest określana jako pryzma orogeniczna. Akumulowane są tu zarówno gruboziarniste osady aluwialne, osady podwodnych spływów grawitacyjnych oraz drobnoziarniste osady szelfowe. Strefa ta zazwyczaj sięga kilkadziesiąt kilometrów w głąb basenu.

Baseny przedgórskie zazwyczaj rozciągają się na setki kilometrów. Wypełniają je osady deltowe, szelfowe i spływów grawitacyjnych. Często ponad osadami głębokomorskimi (utożsamianymi z facją fliszową) znajdują się osady szelfowe lub lądowe (molasa). Materiał osadowy pochodzi tu głównie z pasma fałdowo-nasuwczego, w znacznie mniejszym stopniu z wypiętrzenia przedgórskiego lub kratonu. Współczesnym przykładem jest zatoka Perska, która stanowi basen przedgórski dla pasma fałdowo-orogenicznego Gór Zagros nasuniętego od północnego-wschodu na płytę Arabską. Pochodzenie basenów za wypiętrzeniem przedgórskim (ang. back-bulge) nie jest do końca wyjaśnione. W Europie baseny przedpola są zlokalizowane między innymi wzdłuż północnych obrzeżeń Alp, Karpat, Apenin i Pirenejów.

Literatura

Allen, P.A., Homewood, P., Williams, G.D. 1986. Foreland basins: an introduction. W: Foreland Basins. (ed. Allen, P.A., Homewood, P). 1986. International Association of Sedimentologists Special Publications
Allen, P.A., Allen, J.R. 2005. Basin analysis: principles and applications. John Wiley & Sons
Busby, C., Perez, A.A. 2011. Tectonics of Sedimentary Basins: Recent Advances. John Wiley & Sons
Naylor, M., Sinclair, H. D. 2008. Pro- vs. retro-foreland basins, Basin Research 1-19
DeCelles, P.G., Giles, K.A. 1996. Foreland basin systems. Basin Research 8, 105–123
Frostick, L.E. 1993. Tectonic controls and signatures in sedimentary successions. John Wiley & Sons
Southard, J. 2007. Sedimentary Basins, Massachusetts Institute of Technology: MIT OpenCouseWare: Sedimentary Geology Lecture Notes.