Basen sedymentacyjny

Basen sedymentacyjny (ang. sedimentary basin) to zazwyczaj rozległe obniżenie powstałe w wyniku subsydencji, w którym zachodzi akumulacja osadów o miąższości znacznie większej niż na sąsiadujących obszarach.

Termin "basen sedymentacyjny" pojawił się pod koniec lat czterdziestych XX wieku w znaczeniu obniżonych obszarów geograficznych, w których odkryto złoża ropy naftowej. Początkowo był utożsamiany z obszarami wewnątrzkratonicznymi w odróżnieniu od geosynklin, które utożsamiano z obszarami na zewnątrz od kratonów (Bishop 1960). Wraz z pojawieniem się teorii cyklu Wilsona i rozwojem teorii tektoniki płyt w latach sześćdziesiątych XX wieku, pojęcie basenów zmieniło swoje znaczenie i zastąpiło teorię geosynklinarną.

W początkowym okresie termin ten stosowano w odniesieniu do basenów, w obrębie których doszło do nagromadzenia znacznej miąższości osadów o miąższości paru do kilku tysięcy metrów. Według tej definicji do basenów nie należą morza epikontynentalne. Wypełnienie basenów osadami o znacznej miąższości, które przeważnie są związane ze środowiskiem płytkomorskim wymaga znacznej (niekoniecznie równomiernej) subsydencji w trakcie sedymentacji (Guillemot 1991).

Współcześnie ujęcie jest nieco inne, baseny są przeciwstawiane obszarom o znacznej denudacji i obszarom, na których denudacja równoważy sedymentację. Termin ma więc znacznie szersze znaczenie. Baseny sedymentacyjne mogą być aktywne, nieaktywne (o słabej deformacji) oraz silnie zdeformowane i niekompletne. Na podstawie klasyfikacji Einsele'a (2000) ze względu na tektoniczny mechanizm powstawania oraz lokalizację basenów sedymentacyjnych można wyróżnić siedem głównych typów basenów wraz z ich przykładami.

  1. baseny kontynentalne: związane z morzami epikontynentalnymi (ang. epicontinental basins) oraz baseny intrakratoniczne (ang. intracratonic basins)
  2. baseny rozłamów kontynentalnych
  3. oceaniczne baseny ryftowe (ang. oceanic rift basins)
  4. baseny krawędzi pasywnych (ang. passive margin basins)
  5. baseny związane z subdukcją
    • rowy oceaniczne (ang. trenches)
    • baseny na skłonach rowów (ang. trench-slope basins), także określane jako baseny akrecyjne (ang. accretionary basins)
    • baseny przedłukowe (ang. fore-arc basins)
    • wstecznołukowe lub załukowe baseny przedpola (ang. retro-arc foreland basins lub baseny śródgórskie)
    • baseny międzyłukowe (ang. interarc basins)
    • baseny typu panońskiego (czyli powstające w wyniku rozdzielenia pasów fałdowo-nasuwczych)
    • baseny przechylonych bloków (ang. tilted block basins)
  6. baseny związane z procesami kolizyjnymi
  7. baseny związane z tektoniką przesuwczą: baseny pullapartowe (ang. pull-apart basins) oraz baseny transpresyjne (ang. transpressional basins)

Powyższa lista basenów sedymentacyjnych nie jest wyczerpująca. Na obszarach kratonów przyczynami obniżania podłoża mogą być ruchy izostatyczne, transformacje fazowe, wychładzanie astenosfery i litosfery oraz rozciąganie związane z procesami ryftowymi (Dadlez i Jaroszewski 1994). Na granicach płyt litosfery subsydencja może być wynikiem uginania kratonów w wyniku nacisku nasuwających się pasów fałdowo-orogenicznych (np. baseny przedpola), procesów subdukcji (rowy oceaniczne, baseny przedłukowe) a także obciążania skorupy osadami (baseny krawędzi pasywnych). Ewolucja basenów sedymentacyjnych a zwłaszcza ich pochodzenie, etapy i przyczyn subsydencji oraz późniejsze deformacje mogą być odczytane dzięki analizie architektury wypełniających je osadów.

Literatura

Bishop, M.S. 1960. Subsurface mapping, Wiley
Dadlez, R., Jaroszewski, W. 1994. Tektonika. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
Einsele, G. , 2000. Sedimentary basins: evolution, facies, and sediment budget. Springer
Guillemot, J. 1991. Elements of geology. Editions Technip
Southard, J. 2007. Sedimentary Basins. Massachusetts Institute of Technology: MIT OpenCouseWare: Sedimentary Geology Lecture Notes.