cechsztyn.jpg

Cechsztyn

Cechsztyn (niem. Zechstein dosł. skała kopalniana) określenie na sekwencję morskich skał osadowych, głównie ewaporatów, środkowego i górnego permu wypełniających Permski Basen Europy, ponad lądowymi osadami czerwonego spągowca. Po prawej stronie zarys południowego basenu cechsztynu (dolomit główny) i facji platform węglanowych (brązowy), ich stoków (jasno niebieski) oraz głębszego dna morskiego (ciemno niebieski), źródło: NW European GAS Atlas.

Historycznie określenie było używane na terenie Niemiec na skały, przez które górnicy musieli się przebić by zejść do poziomu łupka miedzionośnego (niem. Kupferschiefer). W okresie środkowego i górnego permu, basen polski stanowił najdalej na południowy-wschód wysuniętą część basenu cechsztyńskiego. Na podstawie analogii z basenem niemieckim i opracowaniami z lat pięćdziesiątych (m.in. Richter-Bernburg 1955), w centralnej części basenu polskiego w obrębie cechszytynu wyróżniane zostały (m.in. Kłapciński 1964, Peryt 1978) cztery główne cyklotemy o chronostratygraficznej randze piętra (od dołu):

  • PZ1 (Werra):
      • biały/szary spągowiec (transgresywny zlepieniec lub piaskowiec o genezie wydmowej), czasem zaliczany do czerwonego spągowca
      • łupek miedzionośny T1 (czarnoszary iłowiec i genezie płytkomorskiej)
      • wapień cechsztyński Ca1
      • anhydryt dolny A1d
      • najstarsza sól Na1
      • anhydryt górny A1g
  • PZ2 (Strassfurt)
      • dolomit główny Ca2
      • anhydryt podstawowy A2
      • starsza sól kamienna Na2
      • starsza sól potasowa K2
  • PZ3 (Leine)
      • starsza sól kamienna kryjąca Na2r
      • anhydryt kryjący A2r
      • szary ił solny T3
      • dolomit płytowy Ca3
      • anhydryt główny A3
      • młodsza sól kamienna Na3/potasowa K3
  • PZ4
    • PZa (Aller)
      • czerwony ił solny dolny T4a
      • anhydryt pegmatytowy dolny A4a1
      • najmłodsza sól kamienna dolna Na4a1
      • anhydryt pegmatytowy górny A4a2
      • najmłodsza sól kamienna górna Na4a2
    • PZ4b (w basenie niemieckim Ohre, w Polsce dolna część formacji Piławy, tylko w centralne części polskiego basenu cechsztyńskiego wg. Wagnera 1988)
      • czerwony ił solny dolny T4b1
      • sól rozdzielająca Na4b1
      • czerwony ił solny górny T4b2
      • najmłodsza sól kamienna stropowa Na4b2
      • anhydryt graniczny A4g
    • PZ4c, d, e (wg. Wagnera 1988 odpowiadająca cyklotemowi Friesland w basenie niemieckim)
      • stropowa seria terygeniczna / górna część formacja Piławy / czerwone mułowce formacji rewalskiej

Sedymentacja węglanów rozpoczynających cyklotemy (wapień cechsztyński Ca1, dolomit główny Ca2, dolomit płytowy Ca3) zachodziła na obszarze lagun, platform węglanowych, jej stoków i otwartego zbiornika morskiego. W obrębie dolomitu głównego - głównie osadów platform węglanowych i jej stoków - odkryto liczne zloża ropy i gazu. Horyzont ten jest izolowany przez ewaporaty od góry i od dołu i jest jednocześnie skałą macierzystą, jak i zbiornikową.

Powstanie basenu permskiego wiązane jest z subsydencją, która rozpoczęła się w górnym karbonie. Subsydencja ta jest hipotetycznie tłumaczona przez Karnkowskiego (1999) przez model basenu ryftowego ciągnącego się z SE na NW pomiędzy platformą wschodnioeuropejską a obrzeżenim masywu czeskiego. Cykliczność powstawania ewaporatów wynikała z otwierania i zamykania połączeń pomiędzy permskimi basenami epikontynentalnymi.

Literatura

Karnkowski 1999. Origin and evolution of the Polish Rotliegend Basin, Special Papers of the Polish Geological Institute 3
Kiersnowski H., Peryt T.M., Buniak A., Mikołajewski Z. 2010. From the intra-desert ridges to the marine carbonate island chain: middle to late Permian (Upper Rotliegend-Lower Zechstein) of the Wolsztyn-Pogorzela high, west Poland. Geological Journal 44
Kłapciński J. 1964. Stratygrafia cechsztynu okolic Lubina, Sieroszowic i Wschowy (monoklina przedsudecka), Rocznik PTG 34
Lokhorst A. (red.) 1997. NW European Gas Atlas, British Geological Survey (BGS), Bundesanstalt für Geowissenschaften und Rohstoffe (BGR), Danmarks og Grønlands Geologiske Undersøgelse (GEUS), Państwowy Instytut Geologiczny (PGI), Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen TNO (NITG-TNO)
Mizerski W. 2011. Geologia Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN
Peryt T.M. 1978. Sedimentology and paleoecology of the Zechstein limestone (upper Permian) in the fore-sudetic area (Western Poland), Sedimentary Geology 20
Peryt T.M. 2010. Ewaporaty cechsztynu PZ1–PZ3 bloku Gorzowa, Przegląd Geologiczny 58
Richter-Bernburg G. 1955. Stratigraphische Gliederung des deutschen Zechsteins: Zeitschrift der Deutschen Geologischen Gesellschaft 105
Smith J. 2006. The Facts on File: Dictionary of Earth Science. Infobase Publishing
Wagner R. 1988. Ewolucja basenu cechsztyńskiego w Polsce. Kwartalnik Geologiczny 32