Cyklotem.jpg

Cyklotem

Cyklotem (ang. cyclothem) oznacza nieformalną jednostkę stratygraficzną, stanowiącą powtarzający się w tej samej kolejności zestaw warstw, który zazwyczaj ma miąższość nie przekraczającą kilkudziesięciu metrów i jest związany z jednym cyklem depozycyjnym.

Termin cyklotem został wprowadzony w 1932 roku przez Harolda Wanlessa i Marvina Wellera na podstawie badań węglonośnych formacji górnego karbonu w USA. Wanless zdefiniował go jako "grupę warstw, które mają podobny charakter litologiczny". Pierwotnie termin był stosowany w odniesieniu do karbońskich sekwencji obejmujących następujące warstw (od dołu):

  • piaskowce (na spodzie),
  • łupki,
  • słodkowodne wapienie,
  • iły,
  • warstwy węgla kamiennego,
  • morskie łupki i
  • w stropie cyklotemu morskie wapienie przykryte powierzchnią niezgodności (Smith 2006).

W 1935 roku Shepard i Wanless zauważyli zbieżność cyklicznej sedymentacji z paleozoicznymi zlodowaceniami na półkuli południowej. Dlatego powiązali cykliczność sedymentacji ze zmianami eustatycznymi wywołanymi zmianami klimatycznymi, głównie cyklami Milankovica. Przyczyny tektoniczne zostały potraktowane jako drugorzędne (Miall 2010). Grupa cyklotemów została w 1936 roku określona przez Moora jako megacyklotem.

Po prawej stronie zdjęcie karbońskich cyklotemów węglonośnych w kopalni odkrywkowej węgla kamiennego Fros-Y-Fran w Merthyr Tydfil, Południowa Walia, Wielka Brytania. Photo by Dr. Peter Brabham, Cardiff University.

Granice cyklotemów w ówczesnym ujęciu były ograniczone przez erozyjne powierzchnie niezgodności (ang. disconformity według Grabau'a z 1905, patrz niezgodność), w odróżnieniu od sekwencji w ujęciu Slossa (1949), które były ograniczone przez dyskordancje kątowe (bardziej wiązane z erozją w środowisku lądowym w wyniku diastrofizmu). Obecnie cyklotemowi odpowiada parasekwencja związana z cyklami czwartego rzędu według stratygrafii sekwencyjnej. Sekwencja Slossa natomiast odpowiada cyklom wyższego rzędu (pierwszego i drugiego).

W Polsce przykładem cyklotemów są późnopermskie (cechsztyńskie) ewaporaty w basenie polskim zdeponowane w płytkim morzu z okresowymi intensywnymi dopływami wód z otwartego oceanu. Basen polski stanowił w tym okresie wysuniętą najdalej na południowy-wschód część basenu cechsztyńskiego. Profile czterech cyklotemów (Werra, Stassfurt, Leine i Aller) zazwyczaj rozpoczynają się osadami ilastymi przykrytymi kolejno przez wapienie, dolomity, gips i anhydryt z solami kamiennymi, potasowymi i magnezowymi w stropie.

Literatura

Donovan, A.D. 2010. The sequence stratigraphy family tree: understanding the portfolio of sequence methodologies w: Zaitlin, B.A. 2010. Application of modern stratigraphic techniques: theory and case histories 94. SEPM Society for Sedimentary Geology
Miall, A.D. 1995. Whither stratigraphy? Sedimentary Geology 100, 5-20 dostępne dzięki Site Científico de Estratigrafia Química.
Miall, A.D. 2010. The Geology of Stratigraphic Sequences. Springer
Mizerski, W. 2011. Geologia Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN
Smith, J. 2006. The Facts on File: Dictionary of Earth Science. Infobase Publishing