Rotliegend.JPG

Czerwony spągowiec

Czerwony spągowiec (niem. Rotliegendes, ang. Rotliegend) w stratygrafii jest to określenie na sukcesję klastycznych osadów kontynentalnych (fluwialnych, eolicznych i jeziornych) a także skał wulkanicznych (w dolnej części) najczęściej dolnego permu w permskim basenie Centralnej Europy.

Nazwa pochodzi od niemieckiego terminu Rotliegendes stosowanego w górnictwie miedziowym, określającego czerwone klastyczne skały podścielające cyklotemy górnopermskich ewaporatów cechsztyńskich, które rozpoczynają się łupkami miedzionośnymi. Osady te przeważnie są bardzo zróżnicowane litologicznie i ubogie w szczątki organiczne, stąd problematyczne jest ich datowanie i korelacja. Choć obecnie stosowane w odniesieniu do kontynentalnej facji osadowej, czerwony spągowiec do niedawna miał znaczenie chronostratygraficzne, jako synonim dolnego permu. Jednostka ma ważne znaczenie ze względu na to, że formacje te często tworzą ważne skały zbiornikowe węglowodorów.

Podobnie jak pstry piaskowiec, osady czerwonego spągowca stanowią molasę związaną z denudacją gór waryscyjskich, która gromadziła się na obszarach o stopniowo subsydencji o stopniowo powiększającym się zasięgu. Basen permski, basen śródgórski rozciągał się od dzisiejszej wyżyny Penińskiej w centralnej i północnej Anglii przez południową część Morza Północnego i Holandię, północne Niemcy, Danię, południowy Bałtyk po zachodnią i południową Polskę. Izolowane mniejsze obszary znajdują się też w zachodniej Anglii i Morzu Celtyckim. Basen permski to wynik ekstensji (odprężenia i rozciągania skorupy) po fałdowaniach orogenezy waryscyjskiej i utworzeniu Pangei. W jego obrębie, ukształtowanie terenu było bardzo zróżnicowany,tworząc szereg zrębów tektonicznych (np. wał wolsztyński, wyniesienie Lwówka) poprzedzielanych zapadliskami, w obrębie których zachodziła sedymentacja (środowisko aluwialne i pustynne). Na zdjęciu po prawej stronie fluwialne (rzeki okresowe) osady dolnego permu w okolicach Nortbridge w zachodniej Anglii, które stanowią odpowiednik czerwonego spągowca w głównym basenie permskim.

W Polsce na powierzchni odsłonięcia czerwonego spągowca znajdują się jedynie w Sudetach (a niecce północnosudeckiej, śródsudeckiej i rowie Laskowic) oraz w obrzeżeniu Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, tzn. w rowie Sławkowa i Krzeszowic. W Sudetach na podstawie prac geologów niemieckich (B. Kuhn, H. Scupin i E. Zimmermann) z pocz. XX w., czerwony spągowiec dzielono na serie: osadową przederuptywną, eruptywną i osadową poeruptywną.

Na terenie Niżu Polskiego na podstawie danych wgłębnych, Pokorski (1981, 1988) wydzielił w obrębie czerwonego spągowca dwa cykle diastroficzno-sedymentacyjne. Wydzielenie tych dwóch cykli, tzn. grupy Odry i Warty opierało się na założeniu, że wydarzenia tektoniczne miały decydujący wpływ na przebieg sedymentacji. Grupa Odry zawiera głównie skały wylewne i piroklastyczne lokalnie ze skałami osadowymi, natomiast grupa Warty obejmuje osady formacji kórnickiej (nieprzewierconej) oraz dwóch cykli (osady gruboziarniste, które stopniowo drobnieją ku górze) ujętych w obrębie formacji drawskiej (niżejległej, o mniejszym rozprzestrzenieniu) i noteckiej. W 1994 roku w oparciu o zasady allostratygrafii Karnkowski zaproponował odrębny podział czerwonego spągowca w polskim basenie permskim wydzielając:

  • podgrupę dolnośląską z formacją:
    • dolską (głównie szare, czarne przykryte czerwonymi piaskowcami i mułowcami z wkładkami zlepieńców)
    • wulkaniczną formacją z Wyrzeki, tzn. odizolowane płaty kwaśnych (na zachód od strefy Poznań - Oleśnica) i obojętnych (na wschód) skał wulkanicznych i ich tufów
  • podgrupę wielkopolską (górny czerwony spągowiec) z formacjami (odpowiada grupie Warty wg Pokorskiego)
    • iłowców z Piły (odpowiada formacji drawskiej i noteckiej wg Pokorskiego z 1988)
    • piaskowców z Siekierek (odpowiada formacji drawskiej i noteckiej wg Pokorskiego z 1988)
    • zlepieńców z Książa Wielkopolskiego (odpowiada formacji drawskiej i noteckiej wg Pokorskiego z 1988).
    • zalicza się też formację Bolesławca z niecki północnosudeckiej

Formacje te zostały skorelowane z podobnymi jednostkami wydzielonymi w obrębie basenu permskiego centralnej i zachodniej Europie. Kiersnowski (2006) natomiast przeprowadził analizę dostępnych danych otworowych i w oparciu o zasady stratygrafii sekwencyjnej dokładnie podzielił czerwony spągowiec dla obszaru północno-zachodniej Polski i północno-wschodniej części basenu niemieckiego na dziewięć sekwencji depozycyjnych: (1) aluwialną I, (2) fluwialno-jeziorną I, (3) eoliczną, (4) fluwialno-jeziorną II, (5) aluwialno-fluwialną II, (6) fluwialno-jeziorną III, (7) aluwialno-fluwialną III, (8) fluwialno-jeziorną VI i (9) fluwialno-jeziorną V.

Literatura

Lokhorst, A. (red.) 1997. NW European Gas Atlas, Haarlem (NITG-TNO)
Karnkowski P.H. 1994. Rotliegend lithostratigraphy in the central part of the Polish Permian Basin. Geological Quarterly 38, 1
Kiersnowski, H. 1997. Depositional development of the Polish Upper Rotlegend Basin and evolution of its sediment source areas, Geological Quarterly, 41, 4
Kiersnowski, H., Buniak, A. 2006. Evolution of the Rotliegend Basin of northwestern Poland, Geological Quarterly 50, 1
McCann, T. (ed.) 2008. The Geology of Central Europe: Precambrian and palaeozoic, Geological Society of London
Pokorski J. 1988. Rotliegendes stratigraphy in the north-western Poland. Bulletin of Polish Accademy of Earth Sciences 36, 99-108