Glacitektonika

Sieniawa1.JPG

Glacitektonika (ang. glaciotectonics) to procesy deformacji luźnych osadów i skał w wyniku ruchu oraz nacisku lądolodu.

Termin po raz pierwszy zastosowany w roki 1926 przez Slatera i upowszechniony w drugiej połowie XX wieku. Ponieważ grubość lądolodu w plejstocenie przeciętnie wynosił 500 do 1000 m, niekiedy dochodząc do 3000 m, pionowy nacisk na podłoże (sięgający 10 MPa) oraz naprężenie ścinające (sięgające 0,2 MPa) były tak ogromne, że powodowały deformacje podłoża sięgające poniżej 100 m, a czasem nawet do 240 m p.p.t. Dwa podstawowe rodzaje deformacji to (1) proglacjalne i (2) subglacjalne.

Pierwszy rodzaj wiąże się z siłami kompresji oraz ścinania cylindrycznego przed czołem progradującego lądolodu i prowadzi do powstawania fałdów, nasunięć i łusek (moren czołowych lub spiętrzonych). Ten proces jest także odpowiedzialny za powstawanie porwaków i kier skał podłoża w obrębie młodszych osadów (na zdjęciu). Drugi rodzaj wiąże się z siłami nacisku i ekstensji. Prowadzi do powstawania struktur w stylu diapirowych wypiętrzeń lub budinażu (ang. boundins), czy struktur moreny żłobkowej (ang. fluted moraine) wynikających z wciskania się luźnego osadu w szczeliny basalne lądolodu. Drugi typ jest słabiej poznany.

Wynikiem procesów glacitektonicznych jest niezwykła złożoność osadów lodowcowych oraz skomplikowany charakter ich cech fizycznych (np. wysortowanie, porowatość, stopień plastyczności, wodoprzepuszczalność) i mechanicznych (np. wytrzymałość na ścinanie).

Na zdjęciu po prawej stronie glacitektoniczne zafałdowanie warstw mioceńskich iłów (biały kolor) i węgla brunatnego przykryty przez żółte osady fluwioglacjalne w kopalni węgla brunatnego w Sieniawie, województwo lubuskie. Przy zbliżeniu widoczne zafałdowanie pierwotnych warstw.

Literatura

Dadlez, R., Jaroszewski, W. 1994. Tektonika. Wydawnictwo Naukowe PWN
Goudie, A. 2013. Encyclopedia of Geomorphology, Routledge
Lindner, L. 1992. Czwartorzęd: osady, metody badań, stratygrafia, Wydawnictwo PAE
Wiłun, Z. 2000. Zarys geotechniki, Wydawnictwo Komunikacji i Łączności