Glina zwałowa

Glina morenowa lub zwałowa (ang. glacial till, dawniej boulder clay, obecnie jedynie potoczne użycie) to spoisty osad glacjalny, czyli lodowcowy, który jest z reguły charakteryzuje się bardzo niską dojrzałością teksturalną, tzn. jest słabo wysortowany obejmując wszystkie frakcje uziarnienia od ilastej po głazową a także jest bardzo słabo obtoczony i o bardzo zróżnicowanym składzie petrograficznym.

Angielski termin till pochodzi ze Szkocji, gdzie chłopi stosowali go jako określenie na gliniastą glebę z dużą zawartością frakcji kamienistej. W odniesieniu do osadów został pierwszy raz zastosowany w 1863 roku przez szkockiego geologa Sir Archibalda Geikiego. Obecnie jest krytykowany ze względu na podwójne sedymentologiczne i genetyczne znaczenie, zamiast tego sugerowane jest stosowanie terminu "diamikton".

Gliny zwałowe są jednak osadem bardzo niejednorodnym przestrzennie, nie tylko zmienia się w przestrzeni ich uziarnienie i skład petrograficzny, ale często zawierają nieregularne soczewki materiału bardzo odmiennego (np. żwiru, piasków). Powoduje to przestrzenną dużą zmienność ich fizycznych i mechanicznych własności. Mogą także być zaburzone glacitektonicznie i zawierać porwaki i kry starszych skał.

Gliny zwałowe stanowią najczęstszy osad glacjalny i powstają zarówno pod lodowcem (subglacjalna) lub na jego powierzchni (supraglacjalna). Kry to fragmenty podłoża powstające w wyniku ich odkłucia w stanie zmarzniętym. Podział ze względu na sposób transportu depozycji według Boultona z 1972 roku dzieli ją na glinę z odłożenia, z wytopienia i glinę spływową.

Glina z odłożenia (ang. lodgement till) powstaje na skutek odkładania materiału wleczonego pod stopą (podstawą) lodowca. Charakteryzuje się wyższą spoistością i w wyniku długotrwałego obciążenia przez lądolód, często wielokrotnego wysokim stopniem konsolidacji. Charakterystyczne jest też istnienie sedymentacyjnych struktur kierunkowych, głównie ułożenie dłuższych osi frakcji kamienistej i głazowej równolegle i poprzecznie do kierunku przesuwania się lodowca a także nieznaczną imbrykację: osie głazów nachylone są przeciwnie do kierunku ruchu lodowca. Występują w niej także spękania (cios niemal pionowy i poziomy) w wyniku odprężeń po wytopieniu lodu.

Glina z wytopienia (ang. melt out till) powstaje w wyniku topienia dolnej (subglacjalne gliny) lub/i górnej części martwego lodu (supraglacjalne). Charakterystyczną cechą jest występowanie w niej przewarstwień i soczew piasków, dłuższe osie frakcji kamienistej i głazowej są zorientowane równolegle do kierunku ruchu lodowca oraz nieznacznie nachylone przeciwnie do niego. Brak jest w niej spękań z odprężenia.

Glina spływowa (ang. flow till) powstaje w wyniku topnienia powierzchni lodowca i tworzenia się błota morenowego. Depozycja zachodzi na krawędzi lodowca i tworząc moreny czołowe, boczne, tarasy kemowe, ozy i kemy, często współwystępując z osadami wodnolodowcowymi. Brak tu struktur związanych z kierunkiem ruchu lodowca a spękania są poziome i powstają w wyniku okresowego zamarzania.

Zróżnicowany skład i wysoki stopień konsolidacji powodują ich względnie wysoką wytrzymałością na ścinanie.

Literatura

Chorley, R.J. 2008. The History of the Study of Landforms: Quaternary and recent processes and form (1890-1965) and the mid-century revolutions, Methuen
Geikie, A. 1863. On the Phenomena of the Glacial Drift of Scotland, Transactions of the Geological Society of Glasgow