Kulm

Kulm lub facja kulmowa (ang. culm facies) termin odnoszący się zarówno do wieku, jak i litologii osadów, który jest stosowany w znaczeniu dolnokarbońskich utworów syn-orogenicznych deponowanych przez spływy grawitacyjne materiału terygenicznego.

Millook_Haven.jpg

Termin "kulm" pierwotnie był stosowany w górnictwie w znaczeniu antracytu wydobywanego z małej miąższości karbońskich warstw w południowo-zachodniej części Anglii w hrabstwach Devon, Somerset i Kornwalii (Ure i Hunt 1867). W 1837 roku formacje, z których wydobywano tego typu węgiel zostały określone przez Sedgwicka i Murchisona jako culm measures, dla odróżnienia od coal measures, czyli właściwych formacji węglonośnych (Wells i Kirkaldy 1967). W drugiej połowie XIX wieku kulm stał się synonimem utworów karbonu południowo-wschodniej Anglii. Cały obszar występowania warstw kulmowych określono jako basen kulmowy (ang. Culm Basin). Sukcesja osadów o miąższości ponad 2000 m obejmuje tu bardzo zdeformowane górnokarbońskie warstwy piaskowców, mułowców i iłowców z cienkimi warstwami antracytu. W zachodniej części basenu, osady obejmują niemal wyłącznie turbidyty (na zdjęciu).

W XIX wieku kulm południowo-zachodniej Anglii był uważany za formację dolnego karbonu, w rzeczywistości powstał w późnym karbonie (namur, westfal), zaś dolny karbon to nerytyczne łupki ilaste. Z czasem kulm został zastosowany w znaczeniu jednej z dwóch (obok wapienia węglowego) facji dominujących w dolnym karbonie w geosynklinie waryscyjskiej, obecnie basen przedpola orogenu waryscyjskiego (renohercyński).

Zdjęcie po prawej stronie przedstawia pofałdowane warstwy kulmowe górnego karbonu (namur) składające się z warstw turbidytów (flisz), formacja z Crackington, Millook Haven, północna Kornwalia, Anglia. Zdjęcie dostępne dzięki uprzejmości Jools Gowans.

Określenie zostało błędnie rozciągnięte na wczesnokarbońskie osady na Morawach, w zachodniej Polsce, Niemczech, północnej Francji i południowej Irlandii, które rzeczywiście mają podobne wykształcenie facjalne do kulmu w basenie kulmowym. Z tego powodu na początku XX wieku stosowanie terminu kulm w odniesieniu do dolnokarbońskich formacji było krytykowane, choć termin przetrwał do dziś.

W Polsce określenie kulm jest między innymi stosowane w odniesieniu do dolnokarbońskiej strefy morawsko-śląskiego pasma fałdowo-nasuwczego (eksternidów waryscyjskich). Strefa zlokalizowana jest na zachód od lini Wrocław-Brno, pomiędzy blokiem Sudetów Wschodnich a Zapadliskiem Górnośląskim (Mizerski 2011). Skały dolnego karbonu zalegają tu na skałach metamorficznych i magmowych neoproterozoiku i mają miąższość 4 km. Sukcesja obejmuje w spągu piaskowce szarogłazowe, piaskowce, zlepieńce przykryte mułowcami i iłowcami. W stropie ponad niezgodnością zalegają zlepieńce, piaskowce i mułowce (Unrug 1971). Materiał osadowy był transportowany przez podmorskie spływy grawitacyjne z zachodu i pochodził z Sudetów. Dolny karbon jest nasunięty na górny karbon zapadliska górnośląskiego.

Literatura

Hecht, C. A. 1992. The Variscan evolution of the Culm Basin, south-west England. Proceedings of the Ussher Society, 8, 33-38
Mizerski, W. 2011. Geologia Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN
Murchison, R.I. 1839. The Silurian System: founded on geological researches in the counties of Salop, Hereford, Radnor, Montgomery, Caermarthen, Brecon, Pembroke, Monmouth, Gloucester, Worcester, and Stafford : with description of the coal-fields and overlying formations. Murray
Ure, A., Hunt, R. 1867. Ures̓ dictionary of arts, manufactures and mines: containing a clear exposition of their principles and practice. Tom 1 Longmans, Green and co.
Unrug, R. 1971. Dolny karbon w facji fliszowej (kulm) na południowy zachód od Głubczyc. Przewodnik XLIII Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Kraków, 157–167
Wells, A.K., Kirkaldy, J.F. 1967. Outline of historical geology. Murby