Molasa

Molasa (niem./ang. molasse, od łac. mola, czyli kamień młyński) jest terminem o znaczeniu bardziej genetycznym niż litologicznym odnoszącym się do następstwa post-orogenicznych, terygenicznych osadów lądowych (stożków aluwialnych i deltowych) oraz płytkowodnych (morskich i brakicznych), które zostały przytransportowane do zapadlisk przedgórskich ze stref fałdowo-orogenicznych.

Molasa.jpg

Termin molasse był już stosowany w XIV wieku w odniesieniu do twardych piaskowców o spoiwie węglanowym pochodzących z doliny Renu z okolic St. Maurice w Szwajcarii używanych najczęściej jako kamienie młyńskie i jako materiał budowlany (Trümpy 1980). W 1897 roku Bertrand zapoczątkował jego zastosowanie w znaczeniu post-orogenicznych facji klastycznych deponowanych w basenie Molasy u podnóża alpejskiego pasa fałdowego, który powstał pomiędzy paleocenem i eocenem (Allen i Allen 2005). Molasa została także zastosowana do analogicznych osadów na innych obszarach (często przykrywających fację fliszową) zarówno w kontekście teorii geosynklinarnej, jak i późniejszej tektoniki płyt litosferycznych.

Basen Molasy (basen przedpola Północnych Alp) rozciąga się łukiem pomiędzy Wiedniem a Chambery we Francji i osiąga największą szerokość w Bawarii (przedłużeniem tej strefy w Polsce jest przedpole Karpat z mioceńską depozycją ewaporatową). Miąższość klina osadowego waha się od kilkudziesięciu metrów w dystalnej (północnej) części do 5 km w strefie proksymalnej (na południu), gdzie subsydencja przedpola Alp była największa. Właściwa facja molasy (jednostka litostratygraficzna o randze supergrupy) pochodzi ze szwajcarskiej części basenu i obejmuje oligoceńską i mioceńską (ok. 34 - 12 mln lat temu) sukcesję osadów podzieloną na cztery jednostki o randze grup (od góry):

  • górną słodkowodną molasę (miocen) - gruboklastyczne z przeławiceniami osadów jeziornych, miąższość do 700 m
  • górną morską molasę (miocen) - rozpoczynają się osadami transgresywnymi, ponad nimi osady płytkiego morza, na samej górze deltowe, miąższość do 1,3 km
  • dolną słodkowodną molasę (oligocen/miocen) - osady stożków napływowych: rzek roztokowych przykrytych jeziornymi, w środkowej części z osadami typu playa, na samej górze fluwialnymi, miąższość 3 - 4 km
  • dolną morską molasę (środkowy oligocen) - związaną z pogłębiającym się zbiornikiem, która zaczyna się turbidytami deponowanymi u podnóża delty, przykrytymi osadami drobnoziarnistymi osadami otwartego morza i piaskowcami związanymi ze strefą litoralną, całkowita miąższość do 1,5 km (Homewood i in. 1998)

Zdjęcie po prawej stronie przedstawia odsłonięcie górnooligoceńskich zlepieńców należących do dolnej słodkowodnej molasy, Weggisschichten (warstwy z Weggis), Weggis, Lucerna, Szwajcaria. Depozycja zachodziła na stożkach napływowych u północnego podnóża młodych Alp. Klasty nachylone w stronę północnego-wschodu. Zdjęcie: Copyright Creative Commons: Brian Rosen. Kliknięcie przekierowuje na stronę Flickr.

Znaczenie terminu molasa z czasem zostało rozciągnięte na klastyczne post-orogeniczne osady lądowe. Zaliczono tu między innymi fację old redu (dewon) związaną z kaledońskim pasem fałdowym oraz lądowe klastyczne osady permu i triasu związane z orogenem waryscyjskim (Pettijohn i in. 1987). W Polsce przykładem osadów molasy są początkowo morskie, przechodzące w paraliczne i limniczne utwory górnego karbonu w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym. Zapadlisko to tworzyło się na przedpolu morawsko-śląskiej strefy fałdowo-orogenicznej (związanej z externidami waryscyjskimi) a miąższość osadów sięga ponad 8 km.

Literatura

Allen, P.A., Homewood, P., Williams, G.D. 1986. Foreland basins: an introduction. W: Foreland Basins. (ed. Allen, P.A., Homewood, P). 1986. International Association of Sedimentologists Special Publications
Allen, P.A., Allen, J.R. 2005. Basin analysis: principles and applications. John Wiley & Sons
Bertrand, M. 1897. Structures des Alpes francaises et recurrence de certains facies sedimentaires. International Geology Congress 1894
Homewood, P., Rigassi D., Wiedmann M. 1998. Swiss Molasse Basin. W: Dynamics and methods of study of sedimentary basins. Association des sédimentologistes français
Cwojdziński, S. Charakterystyka budowy geologicznej Dolnego Śląska. Państwowy Instytut Geologiczny, Oddział Dolnośląski
Pettijohn, F.J., Potter, P.E., Siever, R. 1987. Sand and sandstone. Springer
Trümpy, R. 1980. Geology of Switzerland: An outline of the geology of Switzerland. Wepf