Orogeneza kaledońska

Walia.JPG

Kaledońska orogeneza (ang. Caledonian orogeny) to orogeneza związana z zamykaniem się oceanu Japetus (patrz cykl Wilsona), które rozpoczęło się od wczesnego ordowiku i doprowadziło do kolizji Bałtyki, Awalonii (obszar północnych Niemiec, Anglii i Nowej Fundlandii) i Laurencji w późnym sylurze.

Kaledoński pas fałdowy rozciągał się od zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej (tu określana jako orogeneza akadyjska), przez środkowa Irlandię, północną Walię, północną Anglię i Szkocję (określanej przez Rzymian jako Kaledonia) po wschodnią Grenlandię/zachodnią Skandynawię i szew transeuropejski (strefę Teisseyre'a-Tornquista) biegnący przez północną po południowo-wschodnia Polskę. Kolizja miała wiele faz. Najpierw doszło do fałdowań w Skandynawii (środkowy kambr), zderzenia Awalonii z Bałtyką (środkowy ordowik), później Bałtyki z Laurencją i w końcu Awaloni z Laurencją (środkowy sylur po wczesny dewon). Stąd orogeneza kaledońska nie była synchronicznym wydarzeniem, lecz była rozciągnięta w czasie na około 200 mln lat (McKerrow i in. 2002).

Gory_kaledonskie.JPG

Na zdjęciu po prawej stronie ordowickie piaskowce (płytkie morze) i tufy w okolicy Pont-Pen-y-Benglog w Parku Narodowym Snowdonia w północnej Walii. Warstwy zostały zdeponowane w pobliżu południowego brzegu oceanu Japetus (w okolicy łuku wulkanicznego i strefy subdukcji) i zalegają pionowo w wyniku fałdowań związanych z orogenezą kaledońską.

Orogeneza kaledońska doprowadziła do powstania w późnym sylurze i dewonie kontynentu oldredowego (lub Laurosji) obejmującej znaczne obszary Ameryki Północnej, północnej i wschodniej Europy. Ocenia się, że ten superkontynent by położony w okolicy równika. Facja oldredowa (zazwyczaj fluwialne, eoliczne i limniczne osady czerwonej barwy) stanowi osady molasy orogenu kaledońskiego, tzn. materiał sedymentacyjny pochodził z denudacji gór kaledońskich (odpowiadających skalą współczesnym Himalajom).

Zdjęcie po lewej stronie przedstawia widok z Buachaille Etive Mor w zachodniej Szkocji, rejon Glen Coe i sylurskie wulkanity (związane z orogenezą kaledońską) bogate w krzemionkę, w dolinach zaś występują prekambryjskie zmetamorfizowane skały (pierwotnie osadowe). Obszar był położony na północnej krawędzi Japetusu, krajobraz odmłodzony w trzeciorzędzie i czwartorzędzie.

Literatura

Kłapciński, J., Niedźwiedzki, R. 1996. Zarys geologii historycznej, Wydawniectwo Uniwersytetu Wrocławskiego
McKerrow, W.S.; Mac Niocaill, C. & Dewey, J.F.; 2002: The Caledonian Orogeny redefined, Journal of the Geological Society 157
Toghill, P. The Geology of Britain: an introduction, Airlife