Orogeneza waryscyjska

Orogeneza waryscyjska (ang. variscan orogeny) to szereg ruchów górotwórczych, które w późnym dewonie i karbonie (ok. 400 do 330 mln lat temu) objęły obszar rozciągający się się łukiem pomiędzy Portugalią a Polską i były związane z zamykaniem Oceanu Śródeuropejskiego (Reik). Ocean ten oddzielał Laurosję (lub Euramerykę, Kontynent Oldredu: Ameryka Północna i Północna Europa) od Gondwany (obejmującej Amerykę Południową, Afrykę, Indie, Antarktykę, Australię) a jego zamknięcie doprowadziło do powstania superkontynentu Pangei.

Wczesny_karbon.JPG

W 1888 roku Eduard Suess zastosował termin "orogen waryscyjski" w drugiej części jego książki "Das Antlitz der Erde" (Oblicza Ziemi) w znaczeniu późnopaleozoicznego pasa orogenicznego rozciągającego się od południowej Irlandii, przez południowo-wschodnią Anglię, północną Francję, Niemcy po południową Polskę. Pas ten został nasunięty w kierunku północnym na niezdeformowane przedpole. Nazwa pochodzi od plemienia Waryscydów zamieszkującego Frankonię w Bawarii.

Ilustracja po prawej stronie przedstawia rekonstrukcję rozkładu paleokontynentów we wczesnym karbonie według C. R. Scotese, Early Carboniferous Paleogeographic Map by C. R. Scotese, (c) PALEOMAP Project.

Niedługo później pod koniec XIX wieku, Marcel Bertrand wprowadził termin "orogen hercyński" (od Gór Hercyńskich w Niemczech), który obecnie jest najczęściej stosowany jako synonim orogenezy waryscyjskiej, częściej w literaturze angielskojęzycznej. W latach dwudziestych XX wieku Hans Stille sprecyzował znaczenie orogenezy waryscyjskiej i wprowadził na podstawie znacznych powierzchni niezgodności podział na cztery fazy: (1) bretońską (przełom dewon/karbon), (2) sudecką (namur), (3) asturyjską (stefan), (4) saalską (wczesny perm) i (5) Pfalzic (przełom perm/trias).

Późniejsze prace (m.in. w Sudetach Teisseyre 1959) zmodyfikowały jego obserwacje i wykazały, że faza sudecka miała miejsce w wizenie i wczesnym namurze, natomiast asturyjska od westfalu po wczesny perm. Wykazano także obecność wielu faz o mniejszym natężeniu. Fazy saalska i Pfalzic to post-orogeniczne ruchy (zapadanie się pasa orogenicznego) przypadające na perm. W triasie w Europie doszło do rozciągania skorupy kontynentalnej i początku rozpadu Pangei. Późno triasowe ruchy związane z intensywnym powstawaniem oceanu Tetydy określane są jako faza labińska (eokimeryjska) i uważane są za okres przejściowy pomiędzy etapami orogenezy waryscyjskiej i alpejskiej.

W kontekście teorii tektoniki płyt litosferycznych, orogeneza waryscyjska jest uważana za wynik akrecji terranów, mikropłyt, łuków wysp wulkanicznych oraz związanych z nimi sekwencji osadowych. Akrecja ta zachodziła na południowej krawędzi Laurosji od syluru po wczesny karbon (McCann 2008). W Europie na południe od westfalskiej strefę zapadlisk (obejmującej zagłębia węglowe Sary, Ruhry, Górnego Śląska) oraz waryscyjskiego frontu nasuwczego wyróżnione są cztery główne strefy orogenu waryscyjskiego o przebiegu wschód-zachód. Strefy te różnią się rodzajem magmatyzmu i wykształceniem facjalnym (Mizerski 2011) i obejmują:

  • strefę reńsko-hercyńską (obejmującą basen kulmowy południowo-wschodniej Anglii, Ardeny, Reńskie Góry Łupkowe),
  • saksońsko-turyńską (w tym także Sudety),
  • moldanubską (m.in. Masy Centralny, Szwarcwald i Masyw Czeski) oraz
  • południowej Europy (w części centralnej i wschodniej przykrytej przez alpejski pas orogeniczny).

W Polsce front pasa fałdowań waryscyjskich przebiega mniej więcej łukiem pomiędzy punktami 100 km na wschód of Opola, 50 km na południowy wschód of Poznania i 20 km na południe od Szczecina. Przedpole waryscydów rozciąga się na północny wschód od tej linii po kraton wschodnioeuropejski.

Literatura

Coe, K. 1962. Some Aspects of the Variscan Fold Belt. Manchester University
Dadlez, R., Jaroszewski, W. 1994. Tektonika. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
Kłapciński, J., Niedźwiecki R. 1996. Zarys geologii historycznej. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego
McCann, T. (ed.) 2008. The Geology of Central Europe: Precambrian and palaeozoic, Geological Society of London
Mizerski, M. 2011. Geologia Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN