Płaszczowina

Płaszczowina (ang. nappe, overthrust fault lub overthrust fold) to struktura tektoniczna stanowiąca zespół warstw przemieszczonych w poziomie wzdłuż powierzchni poślizgu nawet o kilka lub kilkadziesiąt kilometrów na skutek tektoniki kompresyjnej (płaszczowina z przefałdowania lub z odkucia), procesów grawitacyjnych (płaszczowina grawitacyjna) lub w wyniku skrócenia podłoża platformy względem pokrywy osadowej. Płaszczowiny są pokrewne uskokom, ponieważ główny ruch następuje wzdłuż powierzchni poślizgu u ich podstawy. Mogą być traktowane jako bardzo połogie (<30 stopni) uskoki odwrócone.

Overthrust_fold_at_Broad_Haven.JPG

Pierwsze obserwacje płaszczowin prowadził Arnold Escher w Zewnętrznych Alpach Szwajcarskich, który w 1849 podczas wyprawy w Alpy przedstawił brytyjskiemu geologowi Roderickowi Murchisonowi (badaczowi syluru w Wielkiej Brytanii i budowy geologicznej Rosji) występowanie ogromnego nasunięcia starszych warstw na młodsze. Teoria płaszczowinowa (ang. nappe theory) została jednak dopiero udokumentowana w 1884 roku przez francuskiego geologa Marcela Bertranda, który porównał model alpejski z budową geologiczną zagłębia węglowego we Francji i Belgii. Obserwacje w Alpach prowadzili też Hans Schardt i Maurice Lugeon.

W 1903 roku Lugeon w podobny sposób zinterpretował także budowę geologiczną Karpat w tym Tatr i Pienin. W tym czasie budową płaszczowinową Karpat zajmował się także Limanowski (1905). W roku 1903 teoria płaszczowinowa została powszechnie formalnie przyjęta po debacie na Dziewiątej Międzynarodowej Konferencji Geologicznej w Wiedniu (Dal Piaz 2010).

Zdjęcie po prawej stronie prezentuje płaszczowinę związaną z fałdowaniem waryscyjskim i obejmującą formację węglonośną górnego karbonu. Formacja składa się z przewarstwień piaskowców i łupków węglowych w okolicach Broadhaven, hrabstwo Pembroke w Południowej Walii, Wielka Brytania. Image courtesy of Dr James R Warren, 1992.

Literatura

Dal Piaz, G.V. 2010. The Italian Alps: a journey across two centuries of Alpine geology. W: (ed.) Beltrando, M., Peccerillo, A., Mattei, M., Conticelli, S., Doglioni, C. The Geology of Italy: tectonics and life along plate margins, Journal of the Virtual Explorer 36
Limanowski, M. 1905. Rzut oka na architekturę Karpat. Kosmos 30, 255-350
Price, N.J., McClay, K.R. 1981. Introduction Thrust and Nappe Tectonics. Special Publication of the Geological Society of London 9