Basen z odciągania

Basen z odciągania lub baseny typu pull-apart (ang. pull-apart basins) także określane jako międzyprzesuwcze to baseny sedymentacyjne, które powstają w wyniku tektoniki przesuwczej w obrębie skorupy kontynentalnej lub oceanicznej.

odciaganie.GIF

Termin pull-apart został wprowadzony przez Burchfiela i Stewarta w roku 1966 w kontekście struktur w Dolinie Śmierci (Death Valley) w USA. Późnokenozoiczne rozciąganie doprowadziło do utworzenia rozległej doliny z późnoproterozoicznymi marmurami, mioceńskimi intruzjami diorytowymi i plioceńskimi granitami i riolitami. Skały podłoża są przykryte przez późnokenozoiczne zlepieńce stożków napływowych i koluwialnych, jeziorne wapienie i ewaporaty o całkowitej miąższości przekraczającej 1000 m.

W roku 1974 Cromwell zastosował go do opisania podobnych struktur powstających wzdłuż uskoku San Andreas w Kaliforni. Kolejnym przykładem basenu z odciągania jest basen Morza Martwego, który rozciąga się pomiędzy dwoma równoległymi uskokami Jordanu i Arava.
[[f>image basen_pulapartowy.GIF width="325px" title="Schematyczny przekrój przez basen z odciągania. Przekątna szrafura reprezentuje głębokomorskie łupki, białe obszary to morskie piaskowce, kropkowane brązowe to piaskowce aluwialne. Rysunek dostępny dzięki uprzejmości MIT OpenCouseWare Southard (2007)."]]
Dwa mechanizmy powstawania to tensja, czyli rozciąganie oraz transpresja, które działają w strefie związanej z uskokami kulisowymi lub uskokami o zakrzywiony przebiegu. Tego typu baseny są też często wiązane z etapem kolizyjnym cyklu Wilsona (Einsele 2000). Baseny te mają zazwyczaj relatywnie niewielkie rozmiary, tzn. szerokość parudziesięciu i długość od kilku do kilkudziesięciu kilometrów i zazwyczaj romboidalny kształt. W wyniku rozciągania dochodzi do wycienienia skorupy kontynentalnej, choć możliwe jest także tworzenie skorupy bazaltowej.

Charakterystyczną cechą basenów z odciągania jest możliwe nagłe ostre horyzontalne przejście od aluwialnych lądowych osadów do facji związanych ze środowiskami morskimi (osadów spływów grawitacyjnych).

Ilustracja po prawej stronie przedstawia schematyczny przekrój przez basen pulapartowy. Przekątna szrafura reprezentuje głębokomorskie łupki, białe obszary to morskie piaskowce, kropkowane brązowe to piaskowce aluwialne. Rysunek dostępny dzięki uprzejmości MIT OpenCouseWare Southard (2007).

Literatura

Burchfield, C., Stawart, H. 1966. “Pull-apart” origin of the central segment of Death Valley, California. Bulletin of Geological Society of America, 77, 439-442
Burchfiel, C., Molnar, P., Zhang, P., Deng, Q., Zhang, W., Wang, Y. 1995. Example of a supradetachment basin within a pullapart tectonic setting: Mormon Point, Death Valley, California. Basin Research 7,199-214 dostępny dzieki University of California
Dadlez, R., Jaroszewski, W. 1994. Tektonika. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
Einsele, G. , 2000. Sedimentary basins: evolution, facies, and sediment budget. Springer
Goudie, A. 2004. Encyclopedia of geomorphology. Routledge
Southard, J. 2007. Sedimentary Basins. Massachusetts Institute of Technology: MIT OpenCouseWare: Sedimentary Geology Lecture Notes.