songhua.jpg

Rzeki meandrujące

Rzeki meandrujące (ang. meandering rivers), to rzeki, które najczęściej posiadają jedno główne i kręte koryto, system starorzeczy, czyli odciętych (lub częściowo odciętych) koryt otoczonych przez równię powodziową. W obrębie koryt erodowane są wypukłe (patrząc od strony rzeki) brzegi koryta a materiał przerzucany jest na wewnętrzne (wklęsłe) brzegi.

Na zdjęciu po prawej stronie meandrująca rzeka Songhua na Równinie Mandżurskiej, północne Chiny, dostępne dzięki uprzejmości NASA.

Czynnikami warunkującymi meandrujący układ koryt jest względnie niewielka ilość niesionego materiału osadowego, zwiększona odporność brzegów na erozję (w porównaniu z rzekami roztokowymi), łagodne nachylenie terenu (profil równowagi rzeki) i względnie stabilne warunki przepływu. Ogólny, do dziś obowiązujący model facjalny osadów rzeki meandrującej został szczegółowoy opisany w 1963 roku przez Allena. Materiał osadowy jest deponowany głównie na bocznych odsypach na wewnętrznych stronach zakoli (przyrost boczny ang. lateral accretion), czyli na łachach meandrowych. Sedymentacja jest związana z migracją diun, w płytszych częściach także mniejszych diun i riplemarków, co jest wywołane wirowym (patrząc prostopadle do przekroju koryta) przepływem wokół łachy. Pojedyncze ziarna osadu wyerodowane z jednej łachy są przenoszone w dół biegu rzeki na kolejną.

Zewnętrzna strona meandru podlega erozji, co wraz z depozycją na łachach prowadzi do migracji bocznej koryta. Najgłębsze części koryta może wypełniać bruk korytowy zbudowany z frakcji, które są transportowane jedynie w trakcie powodzi. Płytsze odcinki rzeki, określane jako bystrzyki znajdują się pomiędzy sąsiadującymi zakolami, w punkcie przegięcia biegu rzeki. W okresach wezbrań, przepływ ma znacznie mniejszą krętość, zaś w okresach powodzi wezbrana woda może przerwać wały brzegowe wylewając się na równię zalewową tworząc stożki (glify) krewasowe. Po wewnętrznych stronach meandrów może też dojść do tworzenia koryt przelewowych (ang. chute channels) lub zupełnego odcięcia łachy przez prąd rzeki. Porzucone (odcięte) odcinki koryta rzecznego tworzą starorzecza, które są stopniowo wypełniane przez osady drobnych frakcji i materiał organiczny.

odsypy_boczne.GIF

W profilu pionowym osad charakteryzuje się ogólnym spadkiem średnicy klastów ku górze z najgrubszymi frakcjami w korycie rzeki. Charakterystyczne struktury to przekątne tabularne i rynnowe warstwowanie, którego skala maleje ku górze. Główne powierzchnie związane z powierzchniami odsypów bocznych tworzą wielkoskalowe przekątne warstwowanie (także określane jako tangencjalne przekątne warstwowanie), które jest prostopadłe do głównego kierunku przepływu. Osady zdeponowane na zewnątrz koryta w trakcie powodzi charakteryzują się znacznym udziałem minerałów ilastych i materii organicznej.

Zachowanie się osadów równi powodziowej w zapisie kopalnym uzależnione jest od tempa subsydencji, czyli dostępną akomodacją. Przy braku znaczącej subsydencji osady równi powodziowej mogą zostać usunięte przez migrujące koryto rzeczne.



Literatura

Allen, J.R.L. 1963. The classification of cross-stratified units with notes on their origin. Sedimentology 2, 93-114.
McGowen, J.H., Garner, L.E. 1970. Physiographic features and stratification types of coarse-grained point bars: modern and ancient examples. Sedimentology 14, 77-111.
Gonera, P., Kijowski, A., Zwoliński, Z. 1985. Powezbraniowe formy akumulacyjne na terasie zalewowej Warty i Parsęty W świetle analizy zdjęć lotniczych. dostępne na Katedra Geoinformatyki i Teledetekcji, Uniwersytet Warszawski
Raspa, G., Moscatelli, M., Stigliano, F., Patera, A. 2008. Geotechnical characterization of the upper Pleistocene–Holocene alluvial deposits of Roma (Italy) by means of multivariate geostatistics:Cross-validation results. Engineering geology 101